Iwieniec

Iwieniec, miasteczko nad rzeką Wołmą lub Wołmianką (lewym dopływem Isłoczy),  31 km na południowy wschód od Wołożyna, połączone siecią dróg samochodowych z Wołożynem, Rakowem i Mińskiem, Kojdanowem (obecnie Dzierżyńsk), Stołpcami i Nieświeżem, 5,2 tys mieszkańców (1994).

Pierwsze wzmianki nazwy Iwieniec pochodzą z 2 poł. XV wieku w związku z władającymi Iwieńcem Sołłohubami, w 1495 r. współwłasność Bogdana, Mikołaja, Elżbiety i Jerzego Sołłohubów, jako spadek po ojcu Andrzeju. 26 maja 1500 r. Iwieniec wymieniony (wraz z pobliskim Kijowcem) w przywileju Wielkiego Księcia Litewskiego Aleksandra Jagiellończyka dla Jerzego Sołłohubowicza (PSB t.XL str.318 ). W 1522 roku wymieniony jest jako miasteczko powiatu mińskiego. Już wtedy istniał kościół katolicki w Iwieńcu. W ciągu XVI w. własność rodu Sołłohubów, z których Mikołaj syn Pawła, rotmistrz miński i dworzanin królewski w testamencie z 1587 r. życzy sobie pochówku w miejscowym kościele (B.Król, 2001). Po śmierci w 1603 r. Doroty Sołłohubowej, wdowy po Mikołaju Sołłohubie, dostaje się w spadku ks. kanonikowi Oborskiemu – przy sporze spadkowym z Sołłohubami (B.Król, 2001). W 1702 r. kolejny dziedzic Iwieńca, stolnik miński Teodor Wańkowicz, osadza w Iwieńcu oo. Franciszkanów, zapisując hojne uposażenie klasztorowi. Teodor Wańkowicz ufundował wówczas w Iwieńcu kościół i klasztor franciszkański, początkowo drewniane. W 1709 roku spaliło się 210 domów i kościół.

W 14 lutego 1743 r. (B. Król, 2001) - po 140 latach kończy się proces spadkowy a właścicielem na mocy wyroku sądowego zostaje Jan Michał Sołłohub, Podskarbi Wielki Litewski. 22 października 1745 r. dokupuje on od Antoniego Pocieja sąsiednie dobra Starzynki (PSB t.XL str. 314 ) i tworzy jednostkę administracyjną – hrabstwo iwienieckie. W 1745 r. Sołłohub zbudował murowany kościół parafialny św. Trójcy w miejsce spalonego - modrzewiowego. W 1747 r. przed kościołem św. Trójcy Sołłohubowie fundują „szpital” czyli przytułek dla biednych, który utrzymywany był również przez wszystkich ich polskich następców, który przetrwał wielki pożar miasta w 1888 r. i został rozebrany po I wojnie światowej.(B. Król, 2001)

Po śmierci w 1748 r. Jana Michała Sołłohuba dziedzicem dóbr iwienieckich zostaje jego młodszy syn Antoni, generał artylerii litewskiej, który rezyduje w Iwieńcu. On to zapewne zleca J.K. Glaubitzowi, w latach 1750-1756 pracującego na jego zlecenie (PSB XL) przy przebudowie wileńskiego kościoła oo. Misjonarzy, projekt architektoniczny późnobarokowego kościoła św. Antoniego oo. Franciszkanów w Iwieńcu (od 1885 – pod wezwaniem św. Michała). Antoni Sołłohub jadąc z Iwieńca do Wilna umiera we wrześniu 1759 r.

Klasztor oo. Franciszkanów w Iwieńcu nabiera w połowie XVIII wieku istotnego znaczenia. 26 czerwca 1763 r. odbyła się w klasztorze w Iwieńcu kapituła prowincjalna franciszkańska, na której postanowiono o obowiązku odprawiania publicznie Nowenny przed świętem Niepokalanego Poczęcia NMP (tj. przed 8.XII.) i przed świętego Franciszka (4.X). W 1764 r. za udział w tych nabożeństwach papież Klemens XIII nadał odpust zupełny.

W roku 1780 r. u schyłku rządów Sołłohubów w mieście było siedem ulic, rynek i kilka placów, 174 domy. Po II rozbiorze Rzeczypospolitej od 1793 r. w Imperium Rosyjskim, stanowi centrum włości iwienieckiej powiatu mińskiego. Już przed rokiem 1810 własność rodu Plewako, w tym od 1810 do 1854 r. Jakuba Plewako, zachował się jego portret z 1847 r. W latach 1853 – 1868 nastąpiło uwolnienie mieszczan iwienieckich z poddaństwa, co oznacza również przeniesienie jurysdykcji sądowej z pana feudalnego na administrację rządową (rosyjską). W 1880 roku, u schyłku rządów Plewaków, w Iwieńcu było 288 domów, 2 szkoły, 35 sklepów, 17 warsztatów garncarskich, 2 zajazdy, 2 kościoły, 2 synagogi, odbywały się w roku 2 jarmarki oraz cośrodowe targi. W 1888 roku podczas pożaru miasto niemal doszczętnie spłonęło. W 1897 r. było jednak już 2445 mieszkańców i 399 domów. W latach 1904-1907 Plewakowie doprowadzili do wznowienia parafii i budowy nowego kościoła – w miejsce odebranych katolikom po 1868 r. obu kościołów – św. Trójcy i franciszkańskiego. Neogotycki kościół pod wezwaniem św. Aleksego ufundowany został przez Edwarda i Elżbietę z Plewaków małżonków Kowerskich.

W 1897 r. Iwieniec był własnością Rosjanina generała N. Kazarinowa, po licytacji w 1898 r. - od 26.07.1902 r. Piotra Doroguncewa, który zachował własność Białego Dworu i okrojonego majątku aż do II wojny światowej (mieszkając jak większość „białej” emigracji rosyjskiej – w Paryżu).

Mieszkańcy miasteczka brali udział w powstaniu lat 1863-64. Iwieniec wielokrotnie odwiedzał poeta i dramaturg W. Dunin – Marcinkiewicz, od 1840 do 1884 r. właściciel pobliskiego folwarku Lucynka. Od 1865 r. funkcjonowała dwuklasowa szkoła ludowa, a od 1908 r., znów dzięki staraniom gen. Edwarda Kowerskiego i wybitniejszych mieszczan rząd rosyjski zezwolił na otwarcie „szkoły początkowej” dla dzieci mieszczan, w której od 1909 r. jako „czteroklasowej szkole miejskiej” nauczano wszystkich przedmiotów w zakresie 4 klas gimnazjum, za wyjątkiem języków obcych, w 1913 r. uzyskała ona status wyższej szkoły początkowej – odpowiednik 4 klas gimnazjum.

W dniu 16 lipca 1907 r. doszło do policyjnej pacyfikacji kobiet iwienieckich. W obronie krzyża katolickiego zabita została 67-letnia Julia Niedźwiecka. Manifestacyjny pogrzeb poległej odbył się 18 lipca 1907 r. Do więzienia w Mińsku został zaaresztowany i odesłany jeden z niewielu mężczyzn obecnych wówczas w miasteczku - 22-letni Stanisław Burak.

Od 20 lutego 1918 r. do 1919 okupowany przez wojska niemieckie i brutalnie eksploatowany ekonomicznie, pozostawał pod administracją cywilną Białoruskiej Republiki Ludowej. Kiedy wiosną 1919 r. wkroczyły do Iwieńca wojska polskie „był on mieściną zamieszkaną przez wynędzniałych i głodnych ludzi. Natychmiastowa pomoc materialna, troska o podniesienie higieny, towarzyszyła wkroczeniu żołnierzy do miasteczka” (W. Król, 1938).

Ponownie zajęty przez Wojsko Polskie w połowie października 1920 r. Po wojnie polsko – bolszewickiej na podstawie Traktatu Ryskiego z 18.03.1921 r. w granicach Rzeczypospolitej Polskiej. Miasto - centrum gminy w województwie nowogródzkim, do 1926 r. w powiecie stołpeckim, następnie wołożyńskim. Nie licząc żołnierzy garnizonu Korpusu Ochrony Pogranicza zamieszkiwany był w 1931 r. przez 3.084 mieszkańców, w połowie Polaków, w połowie Żydów. W okresie międzywojennym wprowadzono wreszcie powszechną szkołę podstawową, skutecznie walcząc z analfabetyzmem. Zbudowano również szpital miejski zapewniający opiekę zdrowotną. W latach 1930-tych jako jedno z pierwszych miast województwa nowogródzkiego zostało zelektryfikowane.

Od 17 września 1939 r. Iwieniec pod okupacją sowiecką, a od 2 listopada 1939 r. na skutek jednostronnej decyzji Rady Najwyższej ZSRR, państwa – agresora, w Białoruskiej Sowieckiej Socjalistycznej Republice w składzie ZSSR. Od 25.06.1941 do 6 lipca 1944 r. pod kolejną okupacją – niemiecką, w ramach Okręgu Generalnego "Białoruś". W tym okresie w pobliskiej Puszczy Nalibockiej rozwinęła się intensywna partyzantka, wpierw nieliczna polska (do 1940 r., po ataku Niemiec na ZSRR – sowiecka, sięgająca wielu tysięcy, a od czerwca 1943 r. - również polska. Od 15.01.1940 r. aż do kwietnia 1962 r. istniał rejon (powiat) iwieniecki. W okresie wojny Iwieniec przepełniony uchodźcami ze wsi osiągnął ok. 10 tys. ludności.

 19 czerwca 1943 roku w południe polski oddział partyzancki Armii Krajowej, utworzony przez miejscową ludność, skutecznie zaatakował miasto Iwieniec, w którym znajdował się 500 osobowy garnizon niemiecki i policji białoruskiej. Do następnego dnia miasto było wolne od okupacji. Policja białoruska w większości zasiliła szeregi zwycięskiego oddziału AK.

W lipcu 1943 r. szacowane nawet na 60 tysięcy siły niemieckie i kolaboracyjne formacje pomocnicze (szczególnie łotewskie, litewskie, węgierskie, rosyjskie) przeprowadziły antypartyzancką akcję „Herman” i pacyfikację okolic Puszczy Nalibockiej. Represje spadły też na ludność Iwieńca, m.in. rozstrzelano za udział w Armii Krajowej Kazimierza i Łucję Dzierżyńskich (brata i bratową Feliksa E. Dzierżyńskiego).

Po wojnie rozpoczęto ateizację przedwojennego Iwieńca – do 1950 r. zamknięto klasztor i oba kościoły katolickie oraz cerkiew prawosławną. Nieczynna była też żydowska synagoga, z powodu wymordowania ludności żydowskiej przez hitlerowców.

W 1951 roku utworzono kołchoz, od 1973 centrum Sielsowietu. Od 1965 roku w rejonie wołożyńskim (w latach 1962-65 w rejonie stołpeckim). W latach 1945-1947 dobrowolnie przesiedliło się do Polski wielu mieszkańców miasta i gminy iwienieckiej, nie chcących pozostać w Związku Sowieckim. Dalszy odpływ Polaków nastąpił po 1956 r. Tym niemniej Iwieniec zachował w znacznym stopniu charakter dwunarodowy po dziś dzień, czego świadectwem jest kilkusetosobowy oddział Związku Polaków na Białorusi, Dom Polski przy centralnej ulicy i Zespół Pieśni i Tańca „Kresowianka”. Jak również odzyskane przez polskich katolików oba istniejące przed wojną kościoły katolickie.

Zachowane zabytki: barokowy kościół św. Michała i klasztor oo. Franciszkanów (połowa XVIII w.), kościół św. Aleksego z 1907 r., przydworska kapliczka Miłosierdzia Bożego, zabytkowy cmentarz katolicki, którego początki sięgają 1820 r., pozostałości dworu z XIX w. (zrujnowanego po II wojnie św.).

Układ urbanistyczny miasta tworzą współczesne ulice 1 Maja (była Wileńska, przed wojną 3 Maja 1791 r.), Komsomolska (była ul. Kojdanowska, przed wojną Piłsudskiego), 17 września (była ul. Rakowska, przed wojna Tadeusza Kościuszki), które zbiegają się na Placu Rynkowym.

O walorach  rekreacyjno- turystycznych Iwieńca,  naturalnego centrum strefy wypoczynku,  stanowią sprzyjające warunki geograficzno - przyrodnicze:  położenie w pobliżu metropolii mińskiej a na skraju dużych obszarów leśnych Puszczy Nalibockiej na zachodzie i kompleksu lasów wzdłuż Isłoczy – na północy, a także przepływająca przez miasteczko rzeczka Wołma tworząca spory zalew w centrum Iwieńca.
 
SJP